Истражувачка сторија произлезена од партнерството помеѓу Inside Story во Атина и Лабораторијата за истражувачко новинарство во Скопје открива како локалните регулатори во Македонија ги затвориле очите пред развојот на системот за прислушување Predator на нивна територија.
Сторијата што анализира огромен скандал е објавена пред десетина дена но поради друга афера со Бехтел и Енка јавноста го игнорира овој случај.
Шпионскиот софтвер „Предатор“ што се продаваше низ светот од израелска софтверска компанија и се користи во Грција и Египет за шпионирање новинари, дисиденти и други, беше развиен во Македонија – со кршење на законите на балканската земја. Но, локалните напори да се истражи зошто софтверот е изграден во Скопје се чини дека се заглавени. Европскиот парламент исто така го истражува ова прашање.
Клучните точки на случајот:
Збир на доверливи разузнавачки документи од Македонија, добиени од новинските организации Inside Story во Атина и Investigative Reporting Lab во Скопје, покажуваат дека шпионскиот софтвер Predator, во центарот на меѓународниот скандал, бил незаконски развиен од Cytrox, во Скопје, Македонија а македонските владини претставници знаеја за тоа, но не направија ништо да го спречат.
Cytrox е во сопственост на Intellexa, израелска фирма основана од Тал Дилијан. Intellexa е заглавена во тековен скандал за употребата на шпионскиот софтвер од страна на неколку влади за таргетирање на дисиденти, новинари и активисти. Софтверот е продаден во Ерменија, Египет, Грција, Индонезија, Мадагаскар, Оман, Саудиска Арабија и Србија, објави Citizen Lab.
Документите покажуваат дека македонската влада уште во 2017 година знаела дека Cytrox незаконски развива шпионски софтвер Predator во земјата, со намера да го дистрибуира на друго место.
Документите до кои дојде Inside Story и Investigative Reporting Lab (IRL) откриваат постоење на сложена деловна структура во Скопје развиена од поединци и компании со директни врски со Intellexa.
Најмалку 5 компании со врски до Intellexa биле регистрирани во официјалниот деловен регистар на Северна Македонија помеѓу 2017 и 2021 година. Две од нив – Cytrox и CyShark – се идентификувале како развивачи и трговци на софтвер кога побарале лиценци за извоз и производство. Во нивните јавни апликации немаше индикации дека произведуваат шпионски софтвер, што немаше да биде дозволено според лиценците што ги бараа и ги добија.
Сепак, доверливите документи до кои дојде IRL и Inside Story покажуваат дека владата на Македонија била информирана дека Cytrox планира незаконски да создава шпионски софтвер. Експертите велат дека владата на Македонија требало да дејствува за да го запре производството, но не успеала да интервенира.
Документите покажуваат дека Cytrox и CyShark се дел од група компании во сопственост на Тал Дилијан и неговите соработници. Дилијан е поранешен израелски функционер за одбрана, кој ја основал Intellexa, сега со седиште во Кипар. Меѓу сопствениците на Cytrox е Иво Малинковски, член на семејство на познати македонски винари – и трговци со оружје.
Владата и Министерството за внатрешни работи на Македонија им соопшти на пратениците дека води истрага за да се утврдат околностите во кои е создаден Предатор. Но, нема ажурирање дека е постигнат некаков напредок.
Како што се открива скандалот, Парламентот поставува прашања, но добива малку одговори
На 19 јуни 2022 година, неколку месеци откако беше откриено дека шпионскиот софтвер Predator го заразил мобилниот телефон на грчкиот новинар Танасис Кукакис, група членови на македонскиот парламент пристигнаа во Женева за да учествуваат на интензивна обука за подобрување на нивниот надзор над разузнавачките агенции во земјата и да се осигура дека овие агенции ги почитуваат човековите права и демократските стандарди.
Домаќин од Женевскиот центар за управување со безбедносниот сектор, познат и како DCAF, девет членови на Парламентарната комисија на Македонија за надзор над работата на Агенцијата за национална безбедност и Агенцијата за разузнавање, заедно со десетина претставници од други владини институции на Северна Македонија, присуствуваа на обука со наслов „Високо инвазивни средства како IMSI catchers, малициозен софтвер – нивната цел и употреба“.
Е-поштата за добредојде на водечкиот експерт за сајбер безбедност на DCAF, Матеј Ковачевски, ја отвори обуката со споделување информации за различни влади и приватни субјекти користејќи две опасно софистицирани шпионски софтверски програми: Predator и Pegasus. Дотогаш, јавноста и парламентарците знаеја дека „Предатор“ е продаден од „Интеллекса“ – компанијата на Дилијан – и дека бил развиен од нејзината подружница во Македонија, „Ситрокс“. Ова првпат беше откриено од Citizen Lab, интердисциплинарната лабораторија со седиште на Универзитетот во Торонто, која објави во декември 2021 година дека Predator, продаден на непријателски влади ширум светот, бил развиен во Скопје. Но, во извештајот недостасуваа информации за тоа како тоа било дозволено да се случи во Македонија, што беше јасно кршење на нејзините закони.
На настанот обучувачот ги праша учесниците што прават за да го осветлат ова вознемирувачко откритие.
Одговорил пратеникот Павле Трајанов.
„Се сеќавам дека сите гордо рековме: „Да, ги прашавме властите во Македонија. Ни кажаа дека веќе работат на проблемот. Вработените во МВР ни рекоа дека во тек се истражни мерки за утврдување на околностите и дека пратениците ќе знаат кога ќе добијат одговори“, изјави поранешниот министер за внатрешни работи и актуелен пратеник Павле Трајанов за новинарите на ИРЛ.
Групата повторно ќе се состане пет месеци подоцна, на 14 ноември 2022 година, овој пат во планинското одморалиште Маврово во Македонија. На овој втор состанок присуствуваа и претставници од македонското МВР, Агенцијата за разузнавање, Бирото за јавна безбедност и Агенцијата за национална безбедност. На списокот на гости имаше претставници на високо ниво, меѓу кои и Виктор Димовски, директор на Агенцијата за национална безбедност на Северна Македонија.
Во светлината на настаните во соседна Грција, каде што во 2022 година беше откриено дека новинари, владини министри и членови на опозицијата биле шпионирани од грчката влада користејќи процедури за легално прислушување и нелегалниот шпионски софтвер Предатор, парламентарците ќе изразат нова загриженост, прашувајќи дали владата на Македонија поседувала и софистициран софтвер за шпионирање.
„Директорот Виктор Димовски, по некое договарање со нас, рече „да, но тврдеше дека досега никогаш не го користеле“, изјави Трајанов за ИРЛ. Но, пратеничката група која ги поставува прашањата доби малку детали – се уште ги бара.
Неодамнешната историја покажува дека не е особено изненадувачки што се развива шпионски софтвер во Македонија, или неодамна во Бугарија, двете земји со слаби регулативи и уште послаб надзор.
Во 2015 година, македонската тајна полиција и високи владини функционери беа вмешани во скандал во врска со нелегалното телефонско следење во масовни размери – повеќе од 20.000 лица беа прислушувани меѓу 2008 и 2015 година, додека владата на Никола Груевски беше на власт.
Тогашниот директор на Управата за безбедност и контраразузнавање Сашо Мијалков беше обвинет дека незаконски прислушувал разговори од 5.827 телефонски броеви, на повеќе од 20.000 поединци. Целите се граѓански активисти, политичари од сите партии, новинари, дипломати, бизнисмени.
Сашо Мијалков е префрлен во кривичниот суд во Скопје на 26 февруари 2021 година, каде што доби 12 години затвор за раководење со широко распространета операција за незаконско прислушување што ја втурна земјата во политичка криза во 2015 година.
Во врска со ова прашање, Мијалков беше под истрага и во 2016 година од Специјалните јавни обвинители воМакедонија за тајно следење на интернет користејќи софистициран шпионски софтвер познат како Финфишер. Горан Грујевски и Никола Бошковски, двајца од најблиските доверливи на Мијалков меѓу разузнавачите, беа наведени за уништување на опремата во обид да се саботираат истрагите на обвинителството.
Во октомври 2017 година, Грујевски и Бошковски беа уапсени во Грција, каде што побараа политички азил. Судот во Солун одлучи и двајцата да бидат екстрадирани бидејќи не ги исполнувале условите за политички азил. Оваа одлука, сепак, беше поништена од Врховниот суд на Грција. Високиот суд одлучи дека поради тоа што биле помилувани од тогашниот претседател на Македонија Ѓорге Иванов, од владата што го наследи Груевски, тие не треба да бидат екстрадирани. Тие чекаа судење по обвиненијата за уништување на шпионската опрема во скандалот со прислушувањето и можеа да се соочат со 15 години затвор. Помилувањето на претседателот Иванов беше нашироко критикувано како јасен обид да се заштити тесен круг поранешни членови на владејачката партија и нивните соработници од кривични пријави. Во 2016 година Иванов го укина помилувањето по огромен јавен негодување. Но, двајцата мажи потоа добија азил и живеат во Грција.
Тој скандал со прислушувањето во Македонија можеби ќе стави крај на авторитарниот режим на националистичката партија предводена од Никола Груевски, но не стави крај на врските меѓу слабата балканска демократија и светските трговци со шпионски софтвер. Речиси во исто време кога завршуваше скандалот со прислушувањето, Македонија веќе стана земја домаќин на развојот на она што ќе стане дел од еден од најозлогласените шпионски софтверски програми: Predator.
Пренесено од грчкиот сајт Inside Story:
Повеќе на оригиналниот Извор:
https://www.facebook.com/insidestory.gr
https://www.linkedin.com/company/inside-story.
https://www.instagram.com/insidestory_gr/
